De kracht van openbare ruimte

Openbare ruimten in de vorm van pleinen, parken en straten zijn vitale elementen van steden. Het zijn plaatsen waar wat te beleven valt, waar men kan kijken en gezien worden, en waar men zich op uiteenlopende manieren kan ontspannen en vermaken. Zij zijn in bepaalde gevallen urban icons: beeldbepalende kenmerken die de stad waarin ze zich bevinden als geheel verbeelden.

Mentale kaart van inwoners

De steden Amsterdam, Rotterdam en Utrecht, de universiteiten van Amsterdam (UvA), Rotterdam (EUR), Delft (TUD) en Nicis Institute richten zich op een sociaalwetenschappelijke analyse van het gebruik en de beleving van wat als ‘secundaire’ openbare ruimten kan worden aangeduid. Het gaat om die ruimten, die binnen de stad deel uitmaken van de mentale kaart van de meeste inwoners. Zij hebben namelijk een betekenis als verkeersknooppunt, als concentratiepunt van voorzieningen of als relevante plek in de lokale geschiedenis van de stad. Hoe hebben ze vorm gekregen in fysieke zin, hoe worden ze beheerd, gebruikt en gezien door stedelijke actoren als ontwerpers, beleidsmakers en gebruikers van de plekken? Het beoogde resultaat moet leiden tot een beter begrip van hoe stedelingen zich hun stad ‘eigen maken’ en tot suggesties voor interventies en beleidsaanbevelingen.

Pleinen en straten van onderzoek

De drie deelnemende steden hebben elk twee plekken gekozen die momenteel onderzocht worden:
•    Amsterdam: Surinameplein en de ‘Bomenpleinen’ (een reeks geschakelde pleinen)
•    Rotterdam: het Afrikaanderplein en het Bospolderplein
•    Utrecht: het Smaragdplein en (een deel van) de Amsterdamsestraatweg, inclusief De Plantage

Voorbeeld: Surinameplein, visie professionals

De casus maakt duidelijk dat verschillende categorieën professionals en bewoners op verschillende manieren naar een openbare ruimte kunnen kijken. Door de grootte en ligging kan het Surinameplein in Amsterdam een bovenbuurtse functie gaan vervullen, zoals blijkt uit interviews met professionals en de Strategienota Surinameplein 2009. De stadsdelen beraden zich momenteel over allerhande verkeers- en bouwtechnische aanpassingen om de aantrekkelijkheid van het gebied te vergroten. In de Strategienota Surinameplein 2009 wordt een nieuw Surinameplein beoogd: met name als een knooppunt van schoon en veilig vervoer en als verbindend element tussen stadsdelen binnen en buiten de ring A10. Professionals typeren het plein als plek met vooral een verkeers- of doorgangsfunctie.

Voorbeeld: Surinameplein, visie bewoners

Geïnterviewde gebruikers van het plein geven echter aan het plein in sterke mate ook als verblijf- en/of ontmoetingsplek te ervaren. Een bewoner vertelt: “Ik heb een goede vriend op dit plein leren kennen! [...] We zagen elkaar elke dag, omdat we op hetzelfde tijdstip met dezelfde tram moesten. Op een gegeven moment raak je dan aan de praat”. Niet alleen, maar wel vooral ouderen en jongeren (die studeren, op school zitten of gepensioneerd zijn) geven aan langduriger op het plein te verblijven, en waarderen de sociale aspecten van het plein. Zij gaan naar vrienden die aan het plein wonen, de kapper, de coffeeshop, de bakker of de pizzeria. Of ze gaan met vrienden op een bankje zitten en kletsen. Op het plein wordt in de zomer ook gebarbecued. Kortom, het Surinameplein is (en was) méér dan een verkeersplein.

Meer informatie

Dit onderzoek ‘De kracht van prachtige openbare ruimten: gebruik en beleving van pleinen en winkelstraten in voor- en achterstandswijken’ maakt deel uit van het Nicis-onderzoeksprogramma Kennis voor Krachtige Steden (looptijd oktober 2008-oktober 2012). Het onderzoek staat onder leiding van Jack Burgers, hoogleraar stadssociologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Vanaf medio zomer 2011 zal de publicatie ‘De kracht van prachtige openbare ruimte’ (werktitel) te downloaden zijn op www.nicis.nl en op te vragen bij de Erasmus Universiteit Rotterdam. Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Mies van Niekerk (niekerk@nicis.nl), programmaleider onderzoek Nicis Institute.

27 jan 2011